“Via cartoons kun je thema’s visualiseren die anders moeilijk in beeld te brengen zijn”

Pieter Fannes had al sinds zijn kindertijd een speciale voorliefde voor tekenen. Hoewel hij een masterdiploma in Geschiedenis haalde aan de Katholieke Universiteit Leuven, begon hij een carrière als cartoonist. Momenteel werkt hij als een freelance illustrator en schrijft hij tussendoor aan zijn doctoraat rond creativiteit in het onderwijs. Pieter Fannes bezocht onze European Investigative Journalism & Dataharvest Conference al meerdere keren, en zal er dit jaar aan ‘visual reporting’ doen.

Afbeelding1
Pieter Fannes (© Cindy Monbaillieu)

 

Wat houdt visual reporting precies in? 

Met visual reporting kun je weergeven wat er besproken geweest is op een bijeenkomst of gesprek. Ook de links tussen wat gezegd werd, probeer je om een duidelijke manier weer te geven. Idealiter geef je met een minimum aan tekst en een maximum aan visuele links weer wat gezegd geweest is in een conversatie. Dat kun je op verschillende manieren doen, maar in het beste geval lijkt het alsof je via een bepaalde route door een verhaal geleid wordt. De beste stukken lezen als een stripverhaal, zodat je in een oogopslag kunt zien waar de lezing of conferentie over ging.

 

11329806_560111180795744_7330504725157030033_n
Stephen Grey and Roman Anin at EIJC & Dataharvest 2015 © Pieter Fannes

 

Gaan cartoons en onderzoeksjournalistiek volgens jou goed samen? 

Ik vind het nuttig om dingen visueel te ondersteunen. Je moet wel het onderscheid maken tussen cartoons en illustraties. Een cartoon is kort en bondig en biedt een alternatieve kijk op hard nieuws, liefst met een grappige insteek. Een illustratie is persoonlijker en geeft een andere dimensie aan een bestaande tekst. Dat is interessant omdat je op die manier bepaalde thema’s visueel kunt maken en bepaalde links kunt leggen die in foto niet zichtbaar zijn.

Vroeger werden foto’s als realistisch beschouwd, maar tegenwoordig kun je die ook volledig aanpassen via Photoshop. Dat verschil in waarheidsgetrouwheid is dan ook verdwenen. Een illustratie maken neemt meer tijd in beslag dan een fotoreeks, en misschien ook meer budget. Toch vind ik dat illustraties een meerwaarde bieden. Voor mijn part zou er in kranten veel meer met tekeningen gewerkt mogen worden.

In stripjournalistiek zie je dat het tekenen de weerstand doet smelten. Joe Sacco is daarvan een goed voorbeeld. Ik denk dat het geen toeval is dat er in goede stripjournalistiek vaak gewerkt wordt met mensen uit kwetsbare groepen. Die mensen staan vaak niet te springen om geïnterviewd te worden, maar met pen en papier aan de aanslag zien ze dat wel zitten. Het leuke aan die manier van werken is dat het traag moet gaan. Een stripjournalist neemt de tijd om mensen te leren kennen en daar ben je niet in een uurtje van af. Met een camera zijn de geïnterviewden zich ervan bewust dat alles wat ze doen of zeggen in beeld gebracht kan worden. Bij een tekenaar ligt dat anders. Er zit een soort vertraging op. Je noteert en tekent dingen, maar niet in hetzelfde tempo als een fotograaf. Dat geeft een compleet andere sfeer.

13392208_712284862245041_4668339664456764558_o
EIJC & Dataharvest 2016 (© Pieter Fannes)

 

Hoe ben je erbij gekomen om cartoonist te worden?

Ik heb altijd al getekend. Als je iets veel doet, komt dat op de eerste plaats. Een specifieke opleiding voor illustrator heb ik niet gevolgd, maar via dat tekenen ben ik in die branche terechtgekomen. Ik wilde verhalen vertellen met mijn schetsen. Die twee dingen zijn gebleven en waren een bewuste keuze. Maar de specifieke opdrachten die ik heb gedaan, zijn geleidelijk aan op mijn pad gekomen.

Hoe ziet een werkweek er voor jou uit?

Op maandag en dinsdag werk ik aan mijn doctoraat over creativiteit in het onderwijs. De tweede helft van de week is gevarieerder en kan van alles inhouden. Soms kruip ik achter de tekentafel en begin ik te schetsen of in te kleuren, maar soms zijn dat ook freelance opdrachten. Het neemt ook veel tijd in beslag om die verschillende jobs in de praktijk te combineren. Daarnaast teken ik geregeld op conferenties of concerten.

 

13415623_712284802245047_305490987784575245_o
Mar Cabra’s keynote presentation at EIJC & Dataharvest 2016 (© Pieter Fannes)

 

Wat vind je van onze European Investigative Journalism & Dataharvest Conference?

Ik heb al veel bijeenkomsten bezocht, maar vind dit toch een van de beste en meest uitdagende. Het niveau ligt hoog en de mensen hebben echt iets te vertellen. De meeste sprekers praten vol enthousiasme over hun thema. Je krijgt het gevoel dat de mensen op een missie zijn en daardoor blijft het boeien. Er worden ook onderzoeken voorgesteld die je niet altijd in de pers leest en die je op Dataharvest wel visueel uitgelegd krijgt.

Hoe kunnen data in onderzoeksjournalistiek beter gepresenteerd worden?

Van in het begin moet er ook over het visuele aspect nagedacht worden. Dat is iets dat zelden gebeurt: op het moment dat de illustrator erbij betrokken wordt, is het artikel meestal al grotendeels geschreven. De budgetten zijn niet groot en de timing om daar grondig over na te denken zit ook niet altijd goed. Nochtans zou een illustrator al van bij het begin van het proces aangesproken kunnen worden. Vooral bij een complex verhaal loont het om van in het begin visueel na te denken.

Sommige verhalen zijn zo ingewikkeld dat ze zelfs niet meer de headlines halen. Dat zou verbeterd kunnen worden door er meer visueel materiaal in te verwerken. Ook worden zaken met een maatschappelijk belang niet genoeg gevisualiseerd, bijvoorbeeld ongelijkheid. Zulke statistieken zijn vaak choquerend, maar laten geen diepe indruk na als ze gepresenteerd worden als een reeks cijfers. Mocht er meer gezocht worden naar metaforen en visualisatie, zou het een andere reactie uitlokken en wel blijven hangen. Wij mensen zijn niet gemaakt om grote cijfers goed te vatten, dus dan wordt dat visuele aspect belangrijk.

 

13391441_712284858911708_6587236443130205143_o
Messy data #PanamaPapers , EIJC & Dataharvest 2016 (© Pieter Fannes)

 

Hoe denk je zelf over onderzoeksjournalistiek?

De vorige conferenties hebben mij doen inzien hoe belangrijk onderzoeksjournalistiek is. Via onderzoeksjournalistiek worden dingen naar buiten gebracht die bewust geheim gehouden worden en anders onder de radar blijven. Kennis, macht en geld zit vaak geconcentreerd bij een aantal mensen waardoor zij steeds meer gezag krijgen. Vroeg of laat kom je dan op een punt waarbij er geen democratie meer mogelijk is.

Daarom is het belangrijk dat er mensen zijn die zulke dingen toch naar buiten brengen. Goede onderzoeksjournalistiek probeert die scheve machtsverhouding enigszins weer recht te trekken en daardoor kom je toch net iets meer te weten over wat er speelt in de wereld. Sowieso lukt dat maar deels, maar het geeft wel een signaal aan de machthebbers. Zij moeten zich ervan bewust zijn dat wat ze doen ook publiekelijk onder de loep genomen zal worden.

© Cindy Monbaillieu

 

Leave a Reply